کلام جـدید - خسروپناه، عبدالحسین - الصفحة ٩٦

در اين صورت، شايد بتوان گفت كه اكثر مردم، اهل عذاب اند; ولى نمى توان اكثر مردم را خالد در آتش دانست. مخصوصاً با توجه به مسئله ى استضعاف كه پيش تر، از آن صحبت كرديم.

حقّانيّت، بر اساس معيارهاى صدق، دين حق را از دين باطل جدا مى كند; البته در اين كه معيار صدق و حقانيت چيست، اختلاف وجود دارد. عده اى اخلاق را معيار صدق تلقى مى كنند; گروهى تجارب و حالات دينى را و برخى، رفع نيازهاى بى بديل را ملاك صدق معرفى مى كنند و دسته اى ديگر، معيار را مطابقت با واقع دانسته اند.[١٥٣]

به نظر مى رسد كه اين راه حل، بهترين پاسخ به سؤالات طرح شده در آغاز اين گفتار است. ما نبايد اصرار كنيم كه همه ى اديان، راه سعادت و حقيقت را طى مى كنند; بلكه با معيارهاى منطقى به حقانيت هر دينى كه رسيديم، سعادت و حقيقت را از آنِ او خواهيم دانست; يعنى بعد از اثبات ضرورت دين و نبوّت عامه، به حقانيت نبوت خاصه مى پردازيم و اما براى اثبات حقانيت نبوت يك نبى، راه هايى وجود دارد كه برخى از آن ها عبارتند از:

١) گفته هاى وى با عقل تباين و تعارض نداشته باشد.

٢) در ميان گفته هاى وى تناقض گويى نباشد.

٣) بر اساس ادعاى خود، انسان را به هدف عالى رسانده و نيازهاى ادعا شده ى او را بر طرف كند.

٤) از طريقى مانند معجزه، ارتباط خود را با عالم غيب اثبات كند.

البته اين بحث كه حقانيت يك دين به چيست، خود، بحث جدّى و قابل تأملى است كه در اين نوشتار نمى گنجد. در پايان، توصيه اى به روشن فكران دين دار اين سامان دارم كه همانند مسيحيان در جوامع غربى، در مقابل ديدگاه هاى جديد، روى كردى منفعلانه نداشته باشند; براى نمونه در كتاب مقدس مسيحيان، به صراحت، با مسئله ى بسيار زشت و زيان بار هم جنس بازى (hemosexulity) مخالفت شده است.

متفكّران مسيحى نيز در آغاز، مخالفت خود را با اين عمل ناپسند، ابراز و اعلام داشتند; امّا به تدريج، از خوف اين كه در جهان اروپا، عقب مانده معرفى شوند، به جواز آن فتوا دادند و به جاى آن كه در حسن و قبح افعال، از متون مقدس دينى خود الهام گيرند، از حسن و قبح جوامع مدد جستند و از اين رو در مسائلى چون خداگرايى، درد جاودانگى، روح، آزادى، حقوق زنان، حتّى اهل دين نيز گرفتار آفت ها و بيمارى ها شدند.

از خداى سبحان، هدايت تمام انسان ها از جمله روشن فكران دين دار جامعه را خواهانيم.

[١] . نقد و نگرش به فرهنگ اصطلاحات علمى، اجتماعى، ص ٢٢٦.

[٢] . همان، ص ٤٩.

[٣] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، مترجمان احمد نراقى، ابراهيم سلطانى. (تهران: انتشارات طرح نو، ١٣٧٦)، ص ٤٠٢.

[٤] . دين پژوهى، ترجمه ى بهاءالدين خرمشاهى، دفتر دوم، (تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ١٣٧٣)، ص ص ٣٣٩ و ٣٤٠.

[٥] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ٤٠٤.

[٦] . عبدالكريم سروش، صراط هاى مستقيم، (تهران: موسسه ى فرهنگى صراط، ١٣٧٧)، ص ٧١ ـ ٢٠٢.

[٧] . عقل و اعتقاد دينى، ص ٤١٤ - ٤١٥; نيز ر. ك: دين پژوهى، دفتر دوم، ص ٣٤٠.

[٨] . دين پژوهى، ص ٣٤١.

[٩] . مايكل پترسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص ٤١٨.

[١٠] . ر. ك: فلسفه دين، ص ٢٣٨ و دين پژوهى، ص ٣٠٢.

[١١] . ر. ك: مجله ى كيان: چگونه مى توان تنوع اديان را تبيين كرد، شماره ى ٢٨.

[١٢]_ ichads glyn.

[١٣]_ towads a theology ofeligions.

[١٤]_ ninian smat.

[١٥]- wilfed cant well smith.

[١٦]_aimund & panikka .

[١٧] . فصل نامه ى حوزه و دانشگاه، سال اول، شماره ى ١، ص ٦٢; نيز همان، سال دوم، شماره ى ٦، ص ٨٣ به بعد.

[١٨] . سوره ى زمر، آيه ى ١٨.

[١٩] . سوره ى بقره، آيه ى ١٧٠.

[٢٠] . سوره ى بقره، آيه ى ٧٣.

[٢١] . سوره ى بقره ، آيه ى ١٦٤.

[٢٢] . سوره ى يونس، آيه ى ١٠٠.

[٢٣] . سوره ى انفال، آيه ى ٢٢.

[٢٤] . سوره ى نحل، آيه ى ١٢٥.

[٢٥] . سوره ى عنكبوت، آيه ى ٤٦.

[٢٦] . سوره ى هود، آيه ى ٣٢.

[٢٧] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٥٩.

[٢٨] . مصنفات الشيخ المفيد، ج٥، ص ٦٩.

[٢٩] . المحجة البيضاء فى تهذيب الاحياء، ج ٥، ص ص ٨ ـ ٢٠٧ و احياء علوم الدين، ج ٣، ص ص ٨ ـ ١١٦ و بحارالانوار، ج ٢، باب ماجاء فى تجويز المجادله و المخاصمه، ص ص ١٤٠ ـ ١٢٥.

[٣٠] . سوره ى انعام، آيه ى ١٠٨.

[٣١] . سوره ى حج، آيه ى ٣.

[٣٢] . سوره ى غافر، آيه ى ٥.

[٣٣] . سوره ى انفال، آيه ى ٦.

[٣٤] . سوره ى آل عمران، آيه ى ٧١.

[٣٥] . سوره ى آل عمران، آيه ى ٦١.

[٣٦] . سوره ى آل عمران، آيه ى ٦٦.

[٣٧] . غرر الحكم، ص ٨٥.

[٣٨] . غرر الحكم، ج ١، ص ٣٨٣.

[٣٩] . غرر الحكم، ج ١، ص ٣٨٣.

[٤٠] . تصنيف غرر الحكم، ص ٨٦.

[٤١] . همان، ص ٨٧.

[٤٢] . پيشين.

[٤٣] . سوره ى نمل، آيه ى ٦٦.

[٤٤] . سوره ى هود، آيه ى ١٠.

[٤٥] . سوره ى جاثيه، آيه ى ٣٢.

[٤٦] . سوره ى ابراهيم، آيات ١٠ ـ ٩.

[٤٧]_ w. e. hocking.

[٤٨] . مجله ى حوزه و دانشگاه، شماره ى ١، ص ٦٢.

[٤٩] . براى اطلاع بيش تر، ر.ك: نور من ال گيسلر، فلسفه دين، ترجمه ى حميد رضا آيت اللهى، (تهران: انتشارات حكمت)، ج ١، ص ص ٣٩ به بعد.

[٥٠]_ m.m. thomas.

[٥١]_ stanley.j. samatha.

[٥٢]_ paul oevanadan.

[٥٣] . فصل نامه ى حوزه و دانشگاه، شماره ى اول.

[٥٤] . ر.ك: دكتر سيد محمد نقيب العطلس، اسلام و دنيوى گرى (سكولاريسم)، ترجمه ى احمد آرام.

[٥٥]_ w.a. chstian.

[٥٦]_ meaningand tuth ineligion.

[٥٧] . ر.ك: جان هيك، فلسفه دين، ترجمه ى بهرام راد، ص ص ٢٣٢ ـ ٢٢٦.

[٥٨]_ wilfed cant well smith.

[٥٩] . ر.ك: فلسفه دين، ص ٢٣٢ به بعد.

[٦٠] . ر.ك: مجله ى كيان، سال پنجم، شماره ى ٢٨.

[٦١] . قبض و بسط تئوريك شريعت،ص٢٩٤ـ١٦٧و ص٨ ـ٢٩٦; محمد مجتهد شبسترى، هرمنوتيك، كتاب و سنت،ص٣٢ ـ ١٦.

[٦٢] . سوره ى حديد، آيه ى ٢٥.

[٦٣] . سوره ى نحل، آيه ى ٨٩.

[٦٤] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٣٠.

[٦٥] . سوره ى بقره، آيه ى ٢٥٦.

[٦٦] . نهج البلاغه، خطبه ١٩٨.

[٦٧] . نهج البلاغه، خطبه ١٢٥.

[٦٨] . نهج البلاغه، خطبه ١٥٨.

[٦٩] . نهج البلاغه، خطبه ى ١٤٧.

[٧٠] . سوره ى فاتحه، آيه ى ٦.

[٧١] . سوره ى انعام، آيه ى ١٥٣.

[٧٢] . سوره ى مريم، آيه ى ٤٣.

[٧٣] . سوره ى سباء، آيه ى ٦.

[٧٤] . علامه ى مجلسى، بحار الانوار، ج ٢١، ص ١١٦

[٧٥] . علامه ى مجلسى، همان، ج ١٨، ص ١٤٦، ح ٧.

[٧٦] . همان، ج ٩ ص ٦٩.

[٧٧] . همان، ج ١، ص ٣٦.

[٧٨] . همان، ج ٢١، ص ٣٤١، و باب ٣٢.

[٧٩] . همان، ج ٩، ص ١٨٢، ح ١٠.

[٨٠] . همان، ج ٢٧، ص ٢٣٨، ح ٦٠.

[٨١] . همان، ج ٢٣، ص ١٢٣، ح ٤٧.

[٨٢] . همان، ج ٦، ص ٢٨٦، ح ٧.

[٨٣] . همان، ص ٢٧.

[٨٤] . حق اليقين، ص ١٨٩.

[٨٥] . بحار الانوار، ج ٢٧، ص ٧٤.

[٨٦] . همان، ج ٤٦، ص ٣٠٦، ح ١.

[٨٧] . ميزان الحكمه، ج ٤، ص ٤٦٥.

[٨٨] . همان، ج ٤ ص ٤٦٤.

[٨٩] . بحار الانوار، ج ٣٥، ص ٣٩٧ و ج ٢٣، ص ٣١٨.

[٩٠] . همان، ج ٢٥، ص ٢٠٨ و ج ٣٥، ص ٣٨٣.

[٩١] . همان، ج٣، ص ٢٨١.

[٩٢] . راغب اصفهانى، مفردات الفاظ القرآن،(مكتبه المرتضويه لاحياء آثار الجعفريه)، ص ١٣٣.

[٩٣] . بحار الأنوار، ج ٩، ص ٣٣٧.

[٩٤] . همان، ج ٦، ص ١٠٩.

[٩٥] . همان، ج ٥، ص ٨.

[٩٦] . همان، ج ٥، ص ١١٨.

[٩٧] . همان، ج ٢، ص ٢٨٨.

[٩٨] . ر. ك: همان، ج ٨، ص٢١٠.

[٩٩] . سوره ى مائده، آيه ى ٦٤.

[١٠٠] . سوره ى مائده، آيه ى ١٨.

[١٠١] . سوره ى بقره، آيه ى ١٢٠.

[١٠٢] . سوره ى توبه، آيه ى ٣٠.

[١٠٣] . سوره ى توبه، آيات ٣٢ ـ ٣١.

[١٠٤] . سوره ى نساء، آيه ى ١٧١.

[١٠٥] . سوره ى نساء، آيه ى ١٥٣.

[١٠٦] . سوره ى آل عمران، آيات ٦٩ تا ٧٢.

[١٠٧] . سوره ى مائده، آيه ى ٥١.

[١٠٨] . سوره ى مائده، آيه ى ٧٣.

[١٠٩] . بحار الأنوار، ج ٢٤، ص ٣٣٦، ح ٥٩.

[١١٠] . همان، ج ١٠، ص ٤٤، ح١ و ج ١٦، ح ٣٣، ص ٣٤٧.

[١١١] . همان، ج ٥٢، ص ٣٤٠، ح ٩.

[١١٢] . سوره ى فرقان، آيه ى ١.

[١١٣] . سوره ى انبياء، آيه ى ١٠٧.

[١١٤] . سوره ى انعام، آيه ى ١٩.

[١١٥] . سوره ى نساء، آيه ى ٧٩.

[١١٦] . سوره ى اعراف، آيه ى ١٥٨.

[١١٧] . سوره ى سبا، آيه ى ٢٨.

[١١٨] . سوره ى شعراء، آيه ى ٢١٤.

[١١٩] . ابن اثير الكامل، ج ٢، ص ٦١.

[١٢٠] . آيت اللّه احمدى ميانجى، مكاتيب الرّسول، ج ١، ص ٩٠.

[١٢١] . سوره ى آل عمران، آيه ى ٩٧.

[١٢٢] . سوره ى لقمان، آيه ى ٦.

[١٢٣] . سوره ى مائده، آيه ى ٥١.

[١٢٤] . سوره ى مائده، آيه ى ٥٧.

[١٢٥] . سوره ى مائده، آيه ى ٥٤.

[١٢٦] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١٨٤.

[١٢٧] . سوره ى نساء، آيه ى ١٤.

[١٢٨] . سوره ى نساء، آيه ى ٥٩.

[١٢٩] . سوره ى توبه، آيه ى ٦٣.

[١٣٠] . سوره ى بقره، آيه ى ٣٩.

[١٣١] . شيخ صدوق(ره)، توحيد، باب ثواب الموحدين و العارفين، حديث ٥.

[١٣٢] . همان، حديث ٧.

[١٣٣] . همان، حديث ١٠.

[١٣٤] . همان، حديث ١١.

[١٣٥] . همان، حديث ١٨.

[١٣٦] . همان، حديث ٢٣.

[١٣٧] . سوره ى آل عمران، آيه ى ٨٥.

[١٣٨] . مرتضى مطهرى، عدل الهى، ص ٣٠٠.

[١٣٩] . مجله ى كيان، صراط هاى مستقيم، ص ١١.

[١٤٠] . سوره ى توبه، آيه ى ١٠٦.

[١٤١] . سوره ى نساء، آيه ى ١٥٩.

[١٤٢] . ر. ك: علامه ى طباطبايى، الميزان، ج ٥، ص ١٤١; مجمع البيان، ج ٢، ص ١٣٧. ذيل آيات ٤٨ ـ ٤١ سوره ى مائده.

[١٤٣] . سوره ى آل عمران، آيه ى ١١٠.

[١٤٤] . سوره ى يوسف، آيه ى ١٠٦.

[١٤٥] . سوره ى دخان، آيه ى ٣٩.

[١٤٦] . سوره ى روم، آيه ى ٤٢.

[١٤٧] . سوره ى نحل، آيه ى ٨٣.

[١٤٨] . سوره ى شعراء، آيه ى ٨.

[١٤٩] . سوره ى هود، آيه ى ١١٩.

[١٥٠] . ر. ك: راهنما شناسى، ص ٣٦٠ ـ ٦٥٦.

[١٥١] . سوره ى بقره، آيه ى ٦٢.

[١٥٢] . ر.ك: راهنما شناسى، ص ص ٣٥٩ ـ ٣٥٥.

[١٥٣] . فصل نامه ى حوزه و دانشگاه، شماره ى اول، ص ٦٢.andisheqom